Ludzkie życie można opowiedzieć na wiele sposobów. Doskonale wiemy o tym w Rybniku, gdzie co roku przyznawana jest Górnośląska Nagroda Literacka „Juliusz”.
Do tegorocznej, XI edycji zgłoszono aż 52 pozycje. Z tego grona Kapituła wyłoniła pięć finałowych książek, które ukazują zarówno postaci z pierwszych stron historii, jak i te nieco zapomniane, a niezwykle fascynujące.
5 finałowych pozycji wybrała tegoroczna Kapituła w składzie: profesor Zbigniew Kadłubek – przewodniczący Kapituły, eseista, filolog klasyczny, Dorota Karaś – dziennikarka, autorka książek, Agata Kasprolewicz – autorka podcastu „Raport o książkach”, dr Paulina Małochleb – krytyczka literacka, badaczka i wykładowczyni oraz Marcin Musiał – literaturoznawca, bloger, działacz społeczny na rzecz praw mniejszości.
Pracami Kapituły opiekuje się Paulina Rzymanek – literaturoznawczyni, aktywistka literacka związana z rybnicką biblioteką.
Finałowa piątka nominowanych książek (kolejność alfabetyczna):
- Maria Ciesielska i Anna Wacławik, „Fleck. Ocalony przez naukę” (Wydawnictwo Agora) – poruszająca i dobrze udokumentowana historia wybitnego mikrobiologa i lekarza Ludwika Flecka, którego wiedza i siła intelektu pomogły przetrwać koszmar getta lwowskiego oraz obozów koncentracyjnych.
- Łukasz Garbal, „Wańkowicz. Życie na kraterze” (Wydawnictwo Czarne) – monumentalny i wnikliwy portret Melchiora Wańkowicz, mistrza polskiego reportażu i autokreacji, wplecionego w skomplikowane losy XX wieku.
- Krzysztof Iszkowski, „Idol. Życie doczesne i pośmiertne Karola Marska” (Wydawnictwo Agora) – błyskotliwa i napisana z lekkim przymrużeniem oka opowieść o człowieku z krwi i kości, ukazująca napięcie między ludzkimi słabościami a symbolem, który zmienił bieg historii.
- Krzysztof Łapiński, „Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa” (Wydawnictwo Agora) – pasjonujący i uspokajający w dzisiejszym zgiełku powrót do antyku i pytania o mądrość, w której Sokrates dręczy nas pytaniami o nas samych.
- Piotr Szarota, „Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali” (Wydawnictwo Krytyki Politycznej) – barwne śledztwo biograficzne dotyczące XIX-wiecznej gwiazdy opery i teatru, kobiety przekraczającej granice epoki, płci i konwenansów.
O granicach biografii – spotkanie autorskie
Literackie święto w Rybniku rozpocznie się już w piątek, 9 października o godz. 16.00. W Powiatowej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Rybniku odbędzie się dyskusja z jurorami oraz nominowanymi autorami. Tematem przewodnim rozmowy będą granice biografii, ich przekraczanie oraz sens opowiadania i wysłuchiwania ludzkich historii.
Uroczysta Gala i monodram „Jadwiga”
Wielki finał XI edycji Górnośląskiej Nagrody Literackiej „Juliusz” odbędzie się w sobotę, 10 października, o godz. 18:30 w Domu Kultury w Rybniku-Chwałowicach:
- Godz. 17.00 – Wprowadzeniem do wieczoru poświęconego biografom będzie monodram „Jadwiga” w wykonaniu aktorki Agnieszki Przepiórskiej. Spektakl przybliży postać Jadwigi Stańczakowej – niewidomej poetki i prozaiczki, wieloletniej przyjaciółki i współpracowniczki Mirona Białoszewskiego.
- Godz. 18.30 – Uroczysta Gala wręczenia Górnośląskiej Nagrody Literackiej „Juliusz”. Laureat lub laureatka wyłoniona przez Kapitułę otrzyma statuetkę oraz nagrodę pieniężną w wysokości 60 000 zł, ufundowaną przez Prezydenta Miasta Rybnika.
Wstęp na oba wydarzenia jest bezpłatny. Bezpłatne wejściówki są jeszcze do odbioru w Domu Kultury w Rybniku-Chwałowicach.
Dlaczego właśnie te biografie?
W finale znalazły się książki opisujące życie zarówno postaci wielkich, jak i tych nieco zapomnianych. Aż dwie biografie to pozycje opisujące żywot wielkich filozofów. Być może to właśnie filozofia stanie się w najbliższym czasie narzędziem, za pomocą którego tłumaczyć będziemy sobie świat? – zastanawia się Paulina Rzymanek, sekretarzyni Kapituły.
Przez lata mówiło się, że Polska reportażem stoi, dziś coraz częściej można powiedzieć, że Polska stoi także biografią. Rosnące zainteresowanie biografiami (i tutaj niemałą rolę odgrywa Górnośląska Nagroda Literacka „Juliusz”) sprawia, że wydawnictwa coraz chętniej inwestują w ambitne projekty i wieloletnie kwerendy – dodaje Marcin Musiał.
Nominowane książki podsumowuje również Paulina Małochleb:
Zamiast porządkować rzeczywistość wokół gotowych ocen, dobra biografia odsłania złożoność postaci, przywraca głos osobom spychanym na margines i podważa narracje, które przez lata uchodziły za oczywiste, przesuwa snop światła na tych i te, którzy przez długie lata pozostawali w drugim planie, w cieniu.
Kapituła o nominowanych do „Juliusza”:
Paulina Małochleb o książce Łukasza Garbala:
Melchior Wańkowicz. Życie na kraterze Łukasza Garbala jest przykładem biografii, która z jednej strony imponuje rozmachem badań, z drugiej zaś opiera się na przekonaniu, że bohater należał do najwybitniejszych polskich twórców autokreacji, co wymusza podejrzliwość wobec źródeł. Autor nie tyle powtarza opowieść pozostawioną przez Wańkowicza, ile poddaje ją nieustannej weryfikacji, pokazując napięcie między doświadczeniem a jego literackim opracowaniem.
Zbigniew Kadłubek o książce Krzysztofa Łapińskiego:
Przeczytajmy biografię Sokratesa. Człowieka nadludzkiego. Wydaje mi się, że książka Krzysztofa Łapińskiego wyprowadza z obrzydliwego zgiełku dzisiaj ku jakiemuś pięknemu dniu ciągłego poszukiwania siebie. Poznawajmy siebie nieustannie, wciąż od nowa, zawsze innych. Nie zachęca nas do tego terapeuta, prosi nas o to Ateńczyk. Jestem wdzięczny zuchwałemu autorowi tej biografii, że odważył się napisać coś tak pasjonującego, jak życie Filozofa, Najmądrzejszego.
Marcin Musiał o książce Marii Ciesielskiej i Anny Wacławik:
Autorki z powodzeniem łączą biografię z reporterskim śledztwem, pokazując zarówno naukowe osiągnięcia bohatera, jak i świat, w którym przyszło mu żyć. Powstała książka mądra, dobrze udokumentowana i poruszająca, ale pozbawiona nadmiernego patosu. To opowieść o sile intelektu, wytrwałości oraz o tym, jak idee potrafią przeżyć swoich twórców.
Dorota Karaś o książce Piotra Szaroty:
Piotr Szarota przeprowadził na temat życia artystycznego i prywatnego swojej słynnej pra-ciotki solidne śledztwo, w którym nie zabrakło szczęśliwych przypadków (niektórych niczym wyjętych z operowego libretta). Biografia Vestvali nie przytłacza jednak ani naukowym aparatem ani sążnistymi cytatami. Autor nie stara się też na siłę wtłoczyć bohaterkę we współczesne ramy i genderowe spory.
Agata Kasprolewicz o książce Krzysztofa Iszkowskiego:
Krzysztof Iszkowski pisze o Marksie z rozmachem i lekkością, pokazując go na tle epoki której żył, ale także na tle wielu ludzkich słabości, które posiadał. Błyskotliwy, niepozbawiony poczucia humoru, ale też złośliwości wobec bohatera język sprawia, że lektura jest dla czytelnika wielką frajdą.
Patronem nagrody jest Juliusz Roger, jeden z najwybitniejszych górnośląskich humanistów XIX wieku, lekarz, przyrodnik, etnograf i tłumacz. Laureat lub laureatka tegorocznej edycji otrzyma 60 000 zł oraz statuetkę „Juliusza”.
Nagroda Literacka „Juliusz” została przyznana po raz pierwszy w 2016 roku, a od 2019 roku przyznawana jest za najlepszą biografię napisaną i wydaną po polsku w roku poprzednim. O tym, która książka otrzyma nagrodę od Prezydenta Miasta Rybnika, przekonamy się w październiku.
Laureatami tej prestiżowej nagrody w poprzednich latach byli: Beata Guczalska (2025), Rafał Księżyk (2024), Wojciech Orliński (2023), Artur Domosławski (2022), Marta Grzywacz (2021), Agnieszka Dauksza (2020), Aleksander Kaczorowski (2019).
